Zoom na UTW


Dynamiczny rozwój UTW w Polsce stanowi fenomen w skali Europy. W całej Polsce mamy blisko 400 Uniwersytetów Trzeciego Wieku (UTW). Co napędza modę na UTW? Na te i na wiele innych pytań odpowiada badanie „Zoom na UTW”, przeprowadzone w 2012 roku przez Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę we współpracy naukowej z Instytutem Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Zoom na UTW był ogólnopolskim badaniem ankietowym, w którym wzięło udział 282 UTW. Badanie ilościowe zostało uzupełnione jakościowym – badacze odwiedzili 12 celowo wybranych Uniwersytetów z całej Polski. Udało im się porozmawiać z ponad 300 osobami w różny sposób związanymi z UTW. Dodatkowo przeprowadzona została analiza semantyczną wizerunku UTW w prasie ogólnopolskiej i lokalnej oraz analiza semiotyczną materiałów wizualnych, którymi UTW komunikują się ze swoimi odbiorcami i otoczeniem.

Celem badania była kompleksowa diagnoza środowiska UTW, opisanie różnorodnych sposobów działania i rozpoznanie potencjałów leżących w działalności UTW. Celem było także przyjrzenie się zjawisku UTW w kontekście lokalnej społeczności i zbadanie czy i w jaki stopniu działanie UTW wzmacnia lokalny kapitał społeczny. Wreszcie – kolejnym ważnym celem było także wyciągnięcie wniosków i rekomendacji dotyczących kierunków rozwoju UTW, które przydadzą się samym liderom UTW, jak i partnerom współpracującym z UTW.

Prace kilkunastoosobowego zespołu badaczy wspierali eksperci różnych dziedzin, którzy zajmują się kwestiami związanymi z seniorami, pracą w lokalnych społecznościach, animacją kultury oraz kapitałem społecznym. Badanie skoncentrowane zostało wokół kilku podstawowych obszarów.

Po pierwsze chciano zbadać różnorodność UTW. Funkcjonują nie tylko w dużych miastach. 50% działa w miastach do 50 tys. mieszkańców, a 11% na wsi. UTW działają zarówno w ramach publicznych i prywatnych uczelni wyższych (19%), w formie stowarzyszeń (54%), jak też w ramach instytucji samorządowych (22%), przede wszystkim domów kultury. UTW różnią się także wielkością, najmniejsze skupiają zaledwie 10 słuchaczy, największe ponad 2000 osób. Skąd te różnice? Co łączy UTW? O czym dokładnie mówimy przywołując instytucje Uniwersytetów Trzeciego Wieku?

Po drugie twórcy badania chcieli przyjrzeć się UTW jako inicjatywie oddolnej. Do tej pory UTW rozwijały się bez wsparcia rządowego. Są finansowane przede wszystkim ze składek słuchaczy, dotacji samorządów, a prowadzone dzięki społecznej pracy osób starszych i współpracy z licznym gronem partnerów. W 2012 roku ruszył Rządowy Program na rzecz Aktywizacji Społecznej Osób Starszych, który będzie stanowić ważne wsparcie dla działań podejmowanych przez UTW. Jak te środki najmądrzej wykorzystać na rozwój UTW? Jakie wyzwania stoją przed liderami UTW?

Ważny w badaniu był też obszar związany ze zmianą wizerunku starości, którą wprowadzają UTW. Dzięki UTW około 90 000 osób w wieku 50+ uczestniczy w różnego rodzaju wykładach i zajęciach. Poprzez uczestnictwo w zajęciach UTW seniorzy rozwijają swoje zainteresowania (od literackich, teatralnych po historyczne), zdobywają wiedzę przydatną do funkcjonowania we współczesnym świecie (nowe technologie, języki obce), a także dbają o własne zdrowie (wykłady medyczne, zajęcia nordic walking, joga, tai-chi). UTW pełnią istotną rolę we wzmacnianiu więzi społecznych, pozwalają przełamać samotność, poznać nowych znajomych. Słuchacze mówią, że UTW jest lekiem na depresję, a lekarze wystawiają recepty na zapisanie się na Uniwersytety. Wykład na UTW to powód, aby wyjść z domu i elegancko się ubrać. Towarzyskość jest jednym z ważniejszych celów, jakie realizują UTW. Jak UTW wpływa na jakość życia osób starszych?

UTW angażują się w życie swoich miejscowości – co też było badane podczas ZOOM-u. 50% UTW poza bieżącą działalnością edukacyjną podejmuje działania na rzecz lokalnej społeczności (wolontariat seniorów, współpraca z dziećmi i młodzieżą, imprezy integracyjne dla mieszkańców). W tego typu działania zaangażowanych jest około 7000 słuchaczy Uniwersytetów Trzeciego Wieku. Czy ich działalność wpływa na lokalne życie społeczne? Jak można zwiększyć to zaangażowanie? Czy UTW mogą wykreować modę na wolontariat seniorów?

Badacze sprawdzili też dlaczego UTW to świat kobiet. 85% słuchaczy Uniwersytetów stanowią kobiety. Co w tym czasie robią mężczyźni? Dlaczego nie przychodzą na zajęcia? Sprawdzono też dlaczego większość słuchaczy to „świeżo upieczeni” seniorzy – osoby do 65 roku życia (60%). To także osoby lepiej wykształcone, zdrowsze, aktywniejsze. Zdarza się, że mówi się o nich jako o elicie lokalnej społeczności. Czy zatem Uniwersytety są otwarte dla wszystkich? Czy UTW to jedyny skuteczny model aktywizacji polskich seniorów? Na jakie potrzeby odpowiadają? A jakich grup nie obejmują swoją ofertą? Jaki jest potencjał do rozwijania innych form aktywizacji osób starszych?

Badanie przeprowadzone zostało przez Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę we współpracy naukowej z Instytutem Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego. Badanie zostało dofinansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Obserwatorium Kultury”. Honorowy patronat nad badaniem objął Rzecznik Praw Obywatelskich. Wyniki badania zostały opublikowane w grudniu 2012 roku, który na mocy Uchwały Senatu RP został ogłoszony Rokiem Uniwersytetów Trzeciego Wieku, a równolegle w całej UE jest obchodzony jako Europejski Rok Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej. Można je obejrzeć tutaj. Zapraszamy do lektury!